Bir Ülke Önce Ustasını Kaybeder

Mahmut Kanber
Esnaf | Siyaset Bilimci | Araştırmacı | Yazar

Bir ülkenin üretim gücü yalnızca fabrikalarının, yatırımlarının ya da sermayesinin büyüklüğüyle ölçülmez. Üretimin arkasında insan vardır; elindeki bilgiyi beceriye, beceriyi ürüne, emeği katma değere dönüştüren insan. Marangozun tezgahında, berberin makasında, elektrikçinin takım çantasında, oto tamircisinin ellerinde, terzinin dikişinde yalnızca günlük bir iş yapılmaz. Yıllar içinde edinilmiş bilgi, deneyim, meslek ahlakı ve toplumsal hafıza yeniden üretilir. Bu nedenle bir ülke üretim gücünü kaybetmeye başladığında ilk kayıp çoğu zaman fabrikalarda değil, ustalığın ve emeğin toplumsal değerinde ortaya çıkar.

Ustalık yalnızca teknik yeterlilik değildir. Bir işi doğru yapmanın bilgisi kadar, sorumluluğunu taşımanın kültürüdür. Usta, yıllar içinde edindiği deneyimi kendisinden sonra gelene aktarabildiği ölçüde üretim devam eder. Bu aktarım kesildiğinde bir meslek yalnızca çalışan kaybetmez; hafızasını da kaybeder. Makine satın alınabilir, teknoloji ithal edilebilir, sermaye bulunabilir. Bir toplumun onlarca yılda oluşturduğu mesleki birikim aynı kolaylıkla satın alınamaz.

Bugün emeğin karşı karşıya bulunduğu temel sorunlardan biri tam da burada başlıyor. Çalışmanın değeri giderek gelir üzerinden ölçülüyor, meslek sahibi olmanın toplumsal karşılığı zayıflıyor. Genç bir insanın önüne gelecek seçenekleri konulduğunda ustalık, zanaatkarlık ve üretim çoğu zaman güçlü bir gelecek alanı olarak görünmüyor. Çırak bulunamamasını yalnızca gençlerin tercihleriyle açıklamak da bu nedenle eksik kalıyor. Genç insan, toplumun değer verdiği alanlara yönelir. Bir toplum ustalığı değersizleştirirse gençlerden usta olmasını bekleyemez.

Emeğin korunması da yalnızca ücretin artırılması değildir. Ücret elbette çalışma yaşamının temelidir; ancak emeğin güvencesi, mesleğin sürekliliği, sosyal güvenlik, nitelikli eğitim, güvenli çalışma ortamı ve geleceğe ilişkin öngörülebilirlik aynı bütünün parçalarıdır. Hayat pahalılığının birkaç ay içinde ücreti aşındırdığı, işletmenin sürekli değişen maliyetlerle karşı karşıya kaldığı bir ekonomik düzende çalışan da işletme de geleceğini planlamakta zorlanır. Emeği korumak ile işletmeyi yaşatmak birbirinin karşıtı değildir. Üretimin devamlılığı ikisinin aynı ekonomik zeminde güçlenmesine bağlıdır.

Burada küçük işletmenin taşıdığı rol çoğu zaman yeterince görülmüyor. Esnaf ve zanaatkar yalnızca kendi geçimini sağlayan ekonomik aktör değildir. İstihdam yaratır, meslek öğretir, gençleri çalışma yaşamına hazırlar, yerel ekonomide kazandığının önemli bölümünü yeniden dolaşıma sokar. Aynı zamanda mahallenin, çarşının ve sanayi bölgesinin sosyal ilişkilerini yaşatır. Bu yapı zayıfladığında kaybedilen yalnızca işletme sayısı olmaz; yerel ekonominin dayanışma kapasitesi de daralır.

Dayanışma ekonomisinin anlamı burada daha görünür hale gelir. Ustanın çırağı yetiştirmesi, işletmelerin ortak ihtiyaçları için birlikte hareket etmesi, meslek örgütlerinin bilgi ve deneyimi ortaklaştırması, kooperatiflerin küçük üreticinin pazarlık gücünü artırması ekonomik yaşamın toplumsal tarafıdır. Rekabetin gerekli olduğu bir ekonomide dayanışmayı ortadan kaldırmak, küçük işletmeyi büyük ekonomik dalgalanmalar karşısında yalnız bırakır. Dayanışma, piyasanın alternatifi değil; özellikle küçük ölçekli ekonomilerde  piyasanın yarattığı kırılganlıklara karşı toplumsal dirençtir.

Kuzey Kıbrıs açısından bu mesele daha da önemlidir. Turizm ve inşaat gibi ekonominin geniş kesimlerini besleyen alanlarda yaşanan gerileme yalnızca bu sektörlerde çalışanları etkilemez. İnşaat yavaşladığında marangozun, elektrikçinin, kaynakçının, tesisatçının, alüminyumcunun ve yapı malzemesi satan esnafın işi de azalır. Turizmdeki daralma otelin kapısında durmaz; restorana, taksiciye, kuaföre, tedarikçiye, perakendeye ve hizmet sektörüne kadar yayılır. Döviz girdisinin zayıflaması, ithalata bağımlı bir ekonomide bu etkiyi daha da büyütür.

Böyle dönemlerde küçük işletmenin yaşadığı güçlüğü yalnızca işletmecilik başarısı veya başarısızlığı üzerinden değerlendirmek gerçeği açıklamaz. Enflasyonu, döviz hareketini, ithal girdi maliyetini, enerji fiyatını ve genel talebi küçük işletme belirlemiyor. Buna karşılık bütün bu değişkenlerin sonucu aynı işletmenin kasasında buluşuyor. Gelir daralırken kira, ücret, sosyal sigorta, vergi ve diğer yükümlülükler devam ediyor. İşletme önce yatırım yapma gücünü, ardından ödeme kapasitesini, daha sonra istihdam yaratma yeteneğini kaybediyor. Son aşamada ortaya çıkan borcu başlangıçtaki sorun gibi tartışmak, nedensellik zincirini tersinden okumaktır.

Ekopolitik açıdan asıl mesele de burada ortaya çıkar. Ustayı korumak nostaljik bir meslek savunusu değildir. Emeği, üretim bilgisini ve yerel ekonomik kapasiteyi korumaktır. Bunun yolu da işletmeleri sürekli desteklere bağımlı kılmaktan değil; üretimin öngörülebilir olduğu, emeğin karşılığını aldığı, mesleğin gelecek sunduğu ve işletmenin yarınını hesaplayabildiği bir ekonomik düzen kurmaktan geçer.

Bir ülke önce ustasını kaybeder. Ardından çırağını, mesleki bilgisini ve üretim hafızasını kaybetmeye başlar. Bunların ardından kapanan dükkanlar görünür hale gelir. O noktaya gelindiğinde kaybedilen yalnızca ekonomik faaliyet değildir; yeniden kurulması yıllar alacak bir toplumsal birikimdir.

Ustasını koruyamayan bir ekonomi, üretim kültürünü; emeğini koruyamayan bir toplum ise geleceğini koruyamaz.

Bir sonraki soru artık kendiliğinden ortaya çıkıyor. Çırak yetiştiremeyen bir toplum geleceğini nasıl inşa edecek?